‘Geloven in een God die niet bestaat’ heet het veelbesproken boekje van dominee Klaas Hendrikse uit Middelburg. De beste man – door zijn uitgever gebombardeerd tot atheïstische dominee – is het middelpunt geworden van een discussie binnen de Protestantse Kerk in Nederland. Passen zijn opvattingen wel binnen de kerk?

Veel mensen die ‘schande’ roepen, hebben vaak niet eens de moeite genomen zijn boekje te lezen. Ze reageren vanuit hun onderbuik. Ze doen er goed aan kennis te nemen van wat Hendrikse te melden heeft. Wat bedoelt hij eigenlijk met de woorden ‘een God die niet bestaat’? Probeert hij een brug te slaan naar de talloze zinzoekers buiten de kerk, of aan de rand van de kerk, die het bestaan van God gelijkstellen aan het bestaan van Sinterklaas? Dat gevoel krijg ik als ik zijn boekje lees. Hendrikse maakt duidelijk dat we zó in elk geval niet (meer) in God hoeven te geloven: het kan ook anders.

‘God bestaat niet, God gebéurt.’ Dat is de oplossing waarmee Hendrikse geloven in God behapbaar maakt voor de miljoenen Nederlanders die door de kerk en het christelijk geloof niet meer aangesproken worden. Wanneer dit mensen helpt om toch iets te proeven van de kritische en bevrijdende boodschap van de Bijbel, dan is dat winst. Bestaat God alleen wanneer we hem fysiek kunnen lokaliseren? Bestaat God alleen wanneer we zijn bestaan wetenschappelijk kunnen aantonen? Als dat de heersende logica is, dan geloof ik samen met Hendrikse in een God die niet bestaat.

Maar hoe wil je ‘liefde’, ‘inspiratie’ en ‘democratie’ fysiek lokaliseren? Ook dat lukt niet. Moeten we daarom ook van deze begrippen vaststellen dat ze niet bestaan? Ik zie het al voor me: een politicus die zijn boekje ‘Geloven in een democratie die niet bestaat’ lanceert. We kijken deze politicus lachend aan. We verzoeken hem te stoppen met zijn knappe woordspelletjes. Ook krijgen we – en daar zit de angel – de indruk dat deze politicus twijfelt aan de democratie in ons land. Maar, zo maakt deze politicus in allerijl duidelijk: ‘Democratie bestaat niet, democratie gebéurt’.

Deze vergelijking gaat deels mank. In de Bijbel is God een persoon of persoonachtig wezen en wordt bijvoorbeeld ‘Vader’ of ‘Koning’ genoemd. En hoe kun je geloven in een persoon die niet bestaat? Tegelijk is God een mysterie, iets abstracts. Een levenskracht die zich manifesteert in een visioen of een droom. Maar of een abstract begrip als ‘God’ of ‘inspiratie’ nu bestaat of gebeurt… is dát ook de essentie? Ik meen van niet. Het gaat erom wat God persoonlijk met mensen doet. Stimuleert geloven in God tot betrokkenheid bij de mensen om ons heen? Helpt het om kritisch te zijn tegenover heersende machten en de gevestigde orde? Helpt geloven mensen bij hun inzet voor vrede, gerechtigheid en heelheid van de schepping?

Ook voor de vrijzinnige dominee Hendrikse moet plaats zijn binnen de Protestantse Kerk. Maar zowel aanhangers als bestrijders van Hendrikse staren zich blind op de leer. Ze vergeten de praktijk. Pas door dienstbaar te zijn aan de wereld, en de bevrijding van de mens centraal te stellen, wordt de kerk geloofwaardig. De Protestantse Kerk moet vaker maatschappelijk stelling nemen en in actie komen. Denk aan de milieucrisis. Naast woorden ook daden.  Laat dat een les zijn voor zowel Hendrikse, zijn bestrijders als voor de Protestantse Kerk als geheel.